Sera etkisi küresel ısınmaya nasıl neden olur ?

Duru

New member
SERA ETKİSİ KÜRESEL ISINMAYA NASIL NEDEN OLUR? DÜNYA’NIN ÜZERİNE BATTANİYE ÖRTTÜK, ŞİMDİ TERLİYORUZ!

Selam arkadaşlar! Geçen gün hava durumuna baktım, ekranda yine mevsim normallerinin üzerinde sıcaklık uyarısı vardı. Dedim ki kendi kendime, “Bu dünyanın kliması bozulduysa kumandası kimde? Birisi pilleri değiştirsin de rahatlayalım!” Sonra düşündüm, mesele klimanın bozulması değilmiş; biz dünyayı öyle bir ısıtıyoruz ki gezegen resmen yazlık evde mahsur kalmış gibi. Üstelik camı açsan dışarısı daha sıcak, vantilatörü çalıştırsan elektrik faturası ayrı dert!

Peki, sera etkisi dediğimiz olay tam olarak ne? Neden kışın kalın mont giyerken yazın gölgede bile erime noktasına geliyoruz? Daha da önemlisi, otomobil kullanmaktan elektrik tüketmeye, yediğimiz yemekten alışveriş alışkanlıklarımıza kadar günlük hayatımızın küresel ısınmayla ne ilgisi var?

Gelin bu konuyu bilimsel gerçeklerden uzaklaşmadan, biraz mizah, biraz günlük hayat ve bolca düşündürücü soruyla birlikte ele alalım. Çünkü mesele yalnızca havanın ısınması değil; içinde yaşadığımız evin, yani Dünya’nın, geleceğini nasıl şekillendirdiğimiz.

1. SERA ETKİSİ NEDİR? DÜNYA’NIN DOĞAL ISITMA SİSTEMİ

Öncelikle önemli bir yanlış anlaşılmayı düzeltelim: Sera etkisi tek başına kötü bir şey değildir. Hatta atmosferimizde sera etkisi hiç bulunmasaydı Dünya bugünkü yaşama elverişli sıcaklığını koruyamazdı. Okyanusların, bitkilerin, hayvanların ve insanların yaşayabildiği koşulların oluşmasında doğal sera etkisinin büyük payı vardır.

Peki, sistem nasıl çalışıyor?

Güneş’ten gelen enerji atmosferi geçerek yeryüzüne ulaşır. Kara parçaları ve okyanuslar bu enerjinin bir bölümünü emer, ısınır ve enerjiyi kızılötesi ışınım biçiminde yeniden yayar. Atmosferdeki karbondioksit, metan, su buharı ve azot protoksit gibi sera gazları, bu enerjinin bir bölümünü soğurup farklı yönlere yeniden yayar. Böylece enerjinin uzaya kaçışı yavaşlar ve yüzey ile alt atmosfer daha sıcak olur.

Bunu soğuk bir kış gününde üzerimize aldığımız battaniyeye benzetebiliriz. Battaniye kendi başına sıcaklık üretmez; vücudumuzun ısı kaybını azaltır. Sera gazları da benzer biçimde Dünya’nın enerji kaybını sınırlar.

Ancak burada küçük ama önemli bir fark var: Dünya’nın atmosferi bir bahçe serasının camlarıyla aynı şekilde çalışmaz. Benzetme, ısının tutulması fikrini anlamamıza yardımcı olur ama fiziksel mekanizmalar birebir aynı değildir.

Asıl problem, bu doğal sistemin insan faaliyetleri nedeniyle güçlenmesidir. Atmosferdeki sera gazlarının miktarı arttıkça Dünya’nın uzaya enerji verme dengesi değişir. Gezegen, yeni bir dengeye ulaşana kadar ısınmaya devam eder.

Yani mesele battaniyenin varlığı değil, havalar ısınırken battaniyenin üzerine üç yorgan daha atmamızdır!

2. SERA ETKİSİ KÜRESEL ISINMAYA NASIL NEDEN OLUR?

Küresel ısınmanın temelinde Dünya’nın enerji dengesi bulunur. Gezegenimiz Güneş’ten enerji alır ve uzaya enerji verir. Uzun vadede bu iki süreç birbirini dengelerse ortalama sıcaklık görece istikrarlı kalır.

Fakat insan faaliyetleri atmosferin bileşimini değiştirdiğinde bu denge bozulur.

Özellikle kömür, petrol ve doğal gaz yakılması sonucunda atmosfere büyük miktarda karbondioksit salınır. Ormanların yok edilmesi de hem depolanmış karbonun atmosfere dönmesine neden olabilir hem de doğanın karbondioksiti uzaklaştırma kapasitesini azaltabilir. Tarım, hayvancılık, atık yönetimi ve bazı sanayi faaliyetleri de metan ve diğer sera gazlarının salımına katkıda bulunur.

Atmosferdeki sera gazları arttığında, Dünya’nın yaydığı kızılötesi ışınımın daha büyük bir bölümü atmosferle etkileşime girer. Bunun sonucunda uzaya giden enerji miktarı, alınan enerjiye kıyasla bir süre daha düşük kalır. Aradaki fark sistemde enerji birikmesine yol açar. Bu fazla enerjinin büyük kısmı okyanuslarda depolanır; kara yüzeyi ve atmosfer de ısınır.

İşte küresel ısınma dediğimiz olayın temel mekanizması budur.

Üstelik bu süreç yalnızca termometredeki rakamları değiştirmez. Isınan okyanuslar genleşir, buzullar ve buz tabakaları erir, deniz seviyesi yükselir. Atmosferdeki sıcaklık ve nem koşulları değiştikçe bazı bölgelerde aşırı sıcaklıklar, şiddetli yağışlar ve kuraklık riskleri artar.

Burada bir ayrımı unutmamak gerekiyor: Küresel ısınma, Dünya’nın ortalama sıcaklığındaki uzun vadeli artıştır. İklim değişikliği ise sıcaklık değişimlerinin yanı sıra yağış düzenlerini, buzulları, deniz seviyesini ve aşırı hava olaylarının olasılığını da kapsayan daha geniş bir kavramdır.

Kısacası sera etkisinin güçlenmesi, gezegenin enerji hesabını değiştirir. Doğa da bu hesabın sonucunu farklı şekillerde karşımıza çıkarır.

3. SUÇLU YALNIZCA KARBONDİOKSİT Mİ?

Karbondioksit, insan kaynaklı küresel ısınmanın başlıca etkenlerinden biridir. Ancak tek başına hareket etmiyor. Diğer sera gazları da bu süreçte önemli rol oynuyor.

Karbondioksit özellikle kömür, petrol ve doğal gaz kullanımıyla ilişkilidir. Elektrik üretimi, ulaşım, binaların ısıtılması ve sanayi bu salımların başlıca kaynakları arasındadır. Karbondioksitin önemli bir özelliği, salınan miktarın bir bölümünün atmosferde çok uzun süre kalmasıdır. Bu nedenle etkisi yalnızca birkaç yıl sürmez.

Metan ise daha kısa ömürlü olmasına rağmen atmosferde bulunduğu süre boyunca güçlü bir sera gazıdır. Hayvancılık, pirinç tarımı, atık depolama alanları ve fosil yakıt üretimi metan salımlarının kaynakları arasındadır.

Azot protoksit, özellikle tarımda kullanılan azotlu gübreler ve bazı sanayi süreçleriyle ilişkilidir. Ayrıca soğutma sistemlerinde kullanılan bazı florlu gazlar da atmosferde güçlü ısınma etkileri oluşturabilir.

Peki, su buharı da sera gazıysa neden onun üzerinde daha az duruyoruz?

Çünkü su buharı, mevcut küresel ısınmanın başlıca başlangıç nedeni olmaktan çok, sıcaklık değişimlerine tepki veren bir geri besleme mekanizmasının parçasıdır. Hava ısındıkça atmosfer daha fazla su buharı barındırabilir. Su buharı da sera etkisini güçlendirerek başlangıçtaki ısınmayı artırır.

Bir başka deyişle karbondioksit sisteme eklenen ısınma etkisinin başlıca nedenlerinden biriyken su buharı, bu ısınmaya tepki vererek etkisini büyütebilir.

Arkadaşlar, mesele yalnızca hangi gazın daha güçlü olduğu değil; hangi gazın ne kadar salındığı, atmosferde ne kadar kaldığı ve toplam ısınmaya nasıl katkıda bulunduğudur. Bilimsel değerlendirmeler bu nedenle gazların miktarını, ömürlerini ve farklı zaman ölçeklerindeki etkilerini birlikte ele alır.

4. GÜNLÜK HAYATIMIZDA SERA ETKİSİ: KÜÇÜK ALIŞKANLIKLAR, BÜYÜK SONUÇLAR

Şimdi konuyu laboratuvardan çıkarıp mutfağa, işe, okula ve markete taşıyalım.

Sabah arabaya biniyoruz, klimayı açıyoruz, işe gidiyoruz. Ofiste bilgisayarlar çalışıyor, binanın soğutma sistemi devreye giriyor. Öğle yemeğinde tükettiğimiz gıdalar uzun tedarik zincirlerinden geçiyor. Akşam eve dönüp yemek hazırlıyor, ışıkları yakıyor ve internette biraz vakit geçiriyoruz.

Bunların hiçbiri tek başına dünyayı ısıtan sihirli bir düğme değil. Fakat kullandığımız enerjinin nasıl üretildiği, satın aldığımız ürünlerin nasıl imal edildiği ve tüketim alışkanlıklarımız, toplam sera gazı salımlarını etkiliyor.

Örneğin elektrik kömür ağırlıklı bir sistemden sağlanıyorsa elektrik tüketimi daha yüksek dolaylı salımlara yol açabilir. Elektrik üretimi düşük karbonlu kaynaklara kaydıkça aynı cihazın kullanımı daha düşük emisyonla ilişkilendirilebilir.
 
Üst